منصور سيد سجادى
14
مرو ( بازسازى جغرافياى تاريخى يك شهر بر پايه نوشته هاى تاريخى و شواهد باستان شناسى ) ( فارسى )
نيز عوض كرد و به نام خود گذارد . در خلال حكومت پارتيان ، مرو گسترش بيشترى پيدا كرد ؛ بناها ، معابد و خانههاى جديدى در خارج از ديوار گبرقلعه ساخته شد و اين شهر به يكى از مراكز و ايستگاههاى بسيار مهم راه ابريشم تبديل شد . در سالهاى نخستين حكومت ساسانيان ، ابتدا گبرقلعه به صورت شهرى باقى ماند و ارك كهن مركز آن شد و بعدها ؛ يعنى در سدهء پنجم فروپاشى تدريجى گبرقلعه آغاز گرديد ، در حالى كه خود شهر مرو كمكم به منطقهاى سلطان قلعه ؛ يعنى جايى كه بعدها شهر اسلامى مرو بنا شد ، گسترش پيدا كرد . پس از اسلام و پس از گذشتن سالهاى پرآشوب حاصله از هجوم تازيان ، شهر مرو مجددا آغاز به گسترش كرد و كمكم به وضعيت درخشان دوران پيش از اسلامى خود بازگشت و سدههاى نهم تا يازدهم ميلادى درخشانترين دورهء تاريخى اين شهر در دوران اسلامى بشمار مىرود . حملات بعدى تركان كه از دوران پيش از اسلام آغاز شده بود ، پس از اسلام نيز ادامه پيدا كرد و يكى از عوامل مهم آغاز سقوط و انحطاط تدريجى شهر شد و تجاوز بعدى مغولان آن را به كلى از پا درآورد و نابود ساخت و كوششهاى بعدى شاهرخ تيمورى نيز در احياى آن بىثمر ماند . از ديدگاه سياسى ، ادارى و فرهنگى ، مرو همواره جزئى از خراسان بزرگ بوده كه آن هم به نوبهء خود يكى از وسيعترين ايالتهاى موجود در فلات ايران بشمار مىرفته است . خراسان بزرگ داراى خصوصيات جغرافيايى ، طبيعى ، مذهبى ، قومى و فرهنگى گوناگونى است . در سدههاى ميانى اسلامى ، اين ايالت داراى شهرهاى بسيار مهمى از جمله نيشابور ، توس ، مرو ، هرات ، بلخ ، سمرقند ، بخارا و هرات بوده كه هركدام به نوبهء خود از مراكز مهم كشاورزى ، صنعتى به خصوص فرهنگى ايران و امپراتورى اسلامى بشمار مىرفتهاند . اين شهرها همراه مراكز مسكونى كوچكتر خراسان در تمام دنياى اسلامى به خاطر توليدات محصولات صنعتى و كشاورزى خود همچون پارچه ، سفال و اشياى فلزى از معروفيت خاصى برخوردار بودهاند . در پى مهاجرت اقوام گوناگون به اين بخش غربى آسياى مركزى در اواخر هزارهء اول پيش از ميلاد ، وضعيت اجتماعى - سياسى جديدى در منطقه بوجود آمد كه آن را تبديل به مركز برخورد راههاى تجارى بين خاور دور و هند با فلات ايران و اروپاى كهن كرد و اين همان راهى است كه در سدههاى بعدى با نام « راه ابريشم » معروف گرديد . از طريق اين راه بود كه محصولات آسيايى و شرقى چون ابريشم و محصولات غربى چون شيشه عبور مىكردند . مرو يكى از ايستگاههاى مبادلاتى مهم اين راه بود و توانست موقعيت خود را تا دوران اسلامى و سپس تا